Raforka

Írland tekur við forsæti í Ráðherraráði Evrópusambandsins (e. Council of the European Union) í dag 1. júlí og heldur um stjórnartaumana næstu sex mánuði, eða fram að áramótum. Kýpur hefur verið í forsæti fyrri hluta ársins. Ráðherraráðið (Ráðið) er ein af lykilstofnunum Evrópusambandsins. Þar koma saman fagráðherrar aðildarríkjanna í mismunandi málaflokkum til að móta sameiginlega stefnu ESB. Ráðið fer með löggjafarvald sambandsins ásamt Evrópuþinginu.

Írar setja þrjú málefnasvið á oddinn í forsætistíð sinni – samkeppnishæfni, gildi og öryggi. „Þessi þrjú forgangsmál endurspegla okkar metnað fyrir hönd Evrópu – að skapa tækifæri, vernda borgara og að við séum trú okkar grundvallargildum,“ sagði Helen McEntee  utanríkisráðherra Írlands, þegar stjórnvöld í Dublin lögðu línurnar fyrir næstu sex mánuði. Í áherslum um samkeppnihæfni líta Írar m.a. til Draghi skýrslunnar svokölluðu frá 2024 sem fjallar um samkeppnishæfni Evrópu til framtíðar en aðalhöfundur hennar er Mario Draghi, fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu og forseti Seðlabanka Evrópu. Í öryggismálum leggja Írar t.d. áherslu á áframhaldandi stuðning við Úkraínu og þegar kemur að gildum telja írsk stjórnvöld mikilvægt að standa vörð um mannréttindi og alþjóðlega samvinnu. Þau leggja líka áherslu á að fjölga aðildarríkjum ESB sem eru nú 27 talsins. Þá mun fara mikil orka í að stuðla að samkomulagi um langtímafjárlagaramma ESB, frá 2028-2034.  (Multiannual Financial Framework). Aðildarríkin takast þar á um forgangsröðun viðfangsefna, ekki síst framlög til landbúnaðarmála sem eru stór hluti af útgjöldum ESB.

Írland leggur einnig þunga áherslu á uppbyggingu flutnings- og dreifikerfis fyrir orku í álfunni eða „EU Grids Package.“ Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kynnti þann pakka 10. desember  2025, orkumálaráðherrar ESB komu sér saman um afstöðu til hans 26. júní s.l. og Evrópuþingið er með meðferðar þær breytingar sem lagðar eru til í þessari viðamiklu stefnumótun og lagasetningu. Írar vilja að „EU Grids Package“ verði afgreiddur áður þeir hverfa úr forsæti ráðherraráðsins en fyrrnefndar þrjár stofnanir ESB þurfa þá að ná saman um lokaútgáfu „EU Grids Package“ fyrir áramót í þríhliða samningaviðræðum.

Í orkumálum leggja stjórnvöld í Dublin áherslu á samtvinnað og öruggt orkukerfi þar sem í boði sé næg sjálfbær orku á hagstæðu verði. Metnaðarfull stefnumörkun í loftslagsmálum til ársins 2050 er einnig mikilvæg að mati Íra en að sama skapi þurfi að tryggja samkeppnishæfni og efnahagslega seiglu. Evrópa eigi að verða fyrsta „raforkuálfan.“

Sjá nánar um Ráðherraráð Evrópusambandsins, forsæti þess og helstu áherslur Íra:

Leiðtogafundur Evrópusambandsins í Brussel 19.-20. mars lagði áherslu á að orkuskipti væru lykillinn að sjálfræði Evrópu (strategic autonomy), auknu áfallaþoli, lægra orkuverði og meira framboði á hreinni, nægri orku úr heimahögum. Hún sé drifkrafturinn í  að knýja áfram efnahagslíf framtíðarinnar. Leiðtogar aðildarríkja ESB telja mikilvægt að hraða enn frekari nýtingu og útbreiðslu endurnýjanlegra orkugjafa og grípa til fleiri aðgerða til að Evrópa sé síður háð óstöðugum mörkuðum með jarðefnaeldsneyti. Með þessu móti verði orkuframboð líka öruggara.  

Þetta eru góðar fréttir fyrir íslenska orku- og veitugeirann og í samræmi við þau megin skilaboð sem Samorka og aðildarfyrirtækin halda á lofti í Brussel og víðar erlendis. Orkusjálfstæði Íslands stendur styrkari fótum en ella vegna þess að við búum að hreinum og áreiðanlegum orkugjöfum  sem árið 2024 mættu 83.6% af orkuþörf íslensks samfélags samkvæmt tölum Eurostat. Ísland er langefst Evrópulanda í þessu efni. Afgangurinn, eða rúmlega 16% af framboði orku hér á landi, er því innflutt, s.s. olía fyrir samgöngur, skip og flugvélar. Í þeim ólgusjó sem nú geisar í alþjóðamálum, ekki síst á orkumörkuðum heimsins, er þetta þjóðaröryggismál. Hætt er við að öldurnar muni ekki lægja í bráð og það er enn frekari hvatning til að ljúka orkuskiptum og efla samkeppnishæfni Íslands með innlendri grænni orku á hagstæðu verði.

Leiðtogar ESB hvöttu einnig framkvæmdastjórn sambandsins til að leggja tafarlaust fram „verkfærakassa“ með markvissum og tímabundnum aðgerðum til að takast á við nýlegar verðhækkanir á innfluttu jarðefnaeldsneyti. Þeir kölluðu líka eftir brýnum, markvissum aðgerðum til að lækka raforkuverð og minnka óhóflegar skammtímasveiflur, m.a. fyrir orkufrekan iðnað og hafa þá í huga ólíkar aðstæður aðildarríkjanna.

Framkvæmdastjórn ESB var einnig hvött til að vinna náið með aðildarríkjum að tímabundnum og markvissum aðgerðum í ríkjunum til að milda áhrif eldsneytis- og annars kostnaðar á raforkuframleiðslu, án þess að grafa undan hvötum til langtímafjárfestinga eða samkeppnisjöfnuði á innri markaði.

Leiðtogarnir boðuðu  endurskoðun viðskiptakerfis ESB  með losunarheimildir (ETS) eigi síðar en í júlí 2026 til að draga úr sveiflum kolefnisverðs og milda áhrif þess á raforkuverð og tengdan aðfangakeðjukostnað. Þeir lögðu hins vegar líka áherslu á að ETS-kerfið verði áfram í lykilhlutverki í orkuskiptum og loftslagsmálum sem hvati til fjárfestinga og nýsköpunar. Nokkur aðildarríki innan ESB, t.d. Ítala, hafa gagnrýnt ETS-kerfið harðlega og stjórnvöld í Róm m.a. lagt fram tillögur um ríkisstyrki til orkuvera sem brenna gasi. Norræn aðildarríki ESB hafa hinsvegar verið í fararbroddi þeirra sem vilja standa vörð um kerfið ásamt fleiri ríkjum, þ.á.m. Spáni og Portúgal. Niðurstaðan var þessi endurskoðun en ljóst er að ETS-málið er ekki útrætt innan ESB.

Leiðtogarnir hvöttu vatt til að hinn metnaðarfulli „EU Grids Package“ um flutnings- og dreifkerfi orku innan ESB, verði samþykktur. Hraða þurfi uppbyggingu raforkuinnviða, verja þá og auka viðnámsþrótt þeirra. Þá þurfi að styrkja samtengingar, m.a. með einföldun og hraðari leyfisveitingum, en einnig með sveigjanlegri nálgun á svokallaðar innlendar flöskuhálstekjur sem taki mið af aðstæðum í einstökum löndum.

Aðildarríki ESB og framkvæmdastjórnin í Brussel  voru sömuleiðis hvött til að flýta innleiðingu markmiða sem sett hafa verið með  Orkusambandi ESB 2030  (Energy Union 2030) svo stuðla megi að aukinni og hagkvæmri rafvæðingu í Evrópu.

Sjá nánar um leiðtogafund ESB 19- 20. mars og helstu niðurstöður hans:

Eurelectric, Evrópusamtök rafiðnaðarins, hvetja fyrirtæki innan sinna vébanda til að efla stöðuvitund um aðsteðjandi ógnir og bæta viðbúnað til að geta brugðist hratt við hættuástandi. Þetta megi t.d. gera með nánara samstarfi við stjórnvöld og reglulegum æfingum. Þá sé mikilvægt að vernda lykil mannvirki og búnað enn betur m.a. með því styrkja þessa ómissandi innviði, eiga nægar birgðir af varahlutum, efla viðgerðagetu og hafa ávallt í huga áfallaþol gegn netógnum.

Þessi tilmæli koma fram í nýrri skýrslu „Battle-tested power systems“ sem Eurelectric kynnti þann 13. febrúar s.s. á öryggisráðstefnunni í München í Þýskalandi. Samorka er aðili að samtökunum sem hafa lagt ríka áherslu á að efla þurfi áfallaþol raforkugeirans í Evrópu í ljósi áskorana í hinu alþjóðlega öryggisumhverfi, ekki síst vegna allsherjar árásarstríðs Rússlands á hendur Úkraínu sem nú hefur staðið í nær fjögur ár. Orku- og veituinnviðir í Úkraínu hafa í ríkum mæli verið skotmark rússneska hersins sem reynir með því að lama samfélag og efnahagslíf Úkraínu og minnka baráttuþrek landsmanna. Skýrslan leggur áherslu á að önnur Evrópulönd geti dregið margvíslegan lærdóm af viðbrögðum stjórnvalda og orkufyrirtækja í Úkraínu við þessum árásum. „Skýrslan gerir okkur í raforkugeiranum kleift að nýta okkur þennan lærdóm frá Ukraínu með því að grípa til aðgerða annars staðar í Evrópu,“ segir Kristian Ruby, framkvæmdastjóri Eurelectric, í tilkynningu.

„Nýr veruleiki blasir við okkur með vaxandi ógnum sem krefst þess að við hugsum hlutina upp á nýtt,“ segir Markus Rauramo, forseti Eurelectric. „Fyrirbyggjandi aðgerðir, viðbrögð og uppbygging í kjölfar árása, þarf að vera kjarninn í framtíðar stefnu orkufyrirtækja.“

Stjórnendur raforkufyrirtækja í Evrópu gera sér grein fyrir þeim margvíslegu ógnum sem geirinn stendur frammi fyrir en fyrirtækin virðast þó misvel í stakk búin til að takast á við þær áskoranir. Þetta kom fram í viðtölum sem höfundar skýrslunnar áttu við hóp stjórnenda í geiranum og svörum þeirra við ítarlegum spurningalista. Þegar þeir voru beðnir að meta viðbúnaðarstig síns fyrirtækis á skalanum frá 1 til 10 var meðaleinkunnin 6.7. Fullt hús þýðir þá að fyrirtækið sé tilbúið að takast á við allt sem að kjafti kemur en einkunn upp á einn að það hafi ekkert velt fyrir sér viðbúnaði af þessu tagi. Margir svarendur lögðu áherslu á að áfallaþol eigi ekki að einskorðast við ákveðnar deildir innan fyrirtækjanna. Stjórnendur þeirra verði að hafa forystu um að áfallaþol sé samofið allri starfsemi fyrirtækisins, en sú oft ekki raunin þegar til kastanna kemur. Þetta eigi einkum við um innkaup og birgðakeðjur þar sem stjórnendur bentu sérstaklega á búnað eins og spenna og sérhæfða viðgerðagetu – nokkuð sem verður að vera til staðar en getur verið erfitt að kaupa eða tryggja með hraði þegar áföllin dynja yfir. Fyrirtækin voru öll í löndum Evrópusambandsins og könnunin náði því t.d. ekki til Noregs eða Íslands.

Skýrsla Eurelectric fjallar einnig um stefnumótun og tilskipanir Evrópusambandsins um áfallaþol,  samstarf ESB og Atlantshafsbandalagsins og margt fleira. Hún er mikilvægt innlegg í umræðu um áfallaþol orku- og veituinnviða sem Samorka hefur mjög látið sig varða, m.a. með nýlegri heimsókn stjórnar og starfsmanna í höfuðstöðvar NATO í Brussel.  Með því að ýta á hlekkinn hér að neðan er hægt að hlaða niður og lesa skýrsluna í heild sinni og sömuleiðis lesa fréttatilkynningu Eurelectric.

Fulltrúi Samorku sótti fund í vinnuhópi Eurelectric um nýtingu vatnsafls til orkuframleiðslu, sem fram fór í Frakklandi 11.-12. febrúar.  Fundargestir fóru m.a. í heimsókn í Kembs-virkjunina í Rín sem franski orkurisinn EDF rekur. Hún er nærri því 100 ára gömul en í fullum rekstri og er jafnframt stjórnstöð fyrir fleiri virkjanir á vegum EDF í ánni.

Samorka leggur áherslu á öflugt alþjóðlegt samstarf, aðildarfyrirtækjum til hagsbóta. Liður í því er að efla enn frekar tengsl við fyrirtæki í Evrópu sem nýta vatnsafl til orkuframleiðslu og sömuleiðis hagsunasamtök á þessu sviði.  Samorka tekur nú þegar virkan þátt í starfi Eurelectric, m.a. í vinnuhópum á vegum samtakanna. Óli Grétar Blöndal Sveinsson, forstöðumaður í þróun vatnsafls hjá Landsvirkjun, er fastur fulltrúi í vatnsaflshópi Eurelectric en Sveinn Helgason, verkefnisstjóri erlends samstarfs, hljóp í skarðið fyrir Óla á þessum fundi í Frakklandi.

Uppsett afl í Kembs-virkjuninni, nálægt frönsku borginni Mulhouse og skammt fyrir sunnan Basel í Sviss, er um 160 MW en virkjunin var tekin í notkun árið 1932. Alls rekur EDF 10 vatnsaflsvirkjanir í Rín, þessu 1230 km langa stórfljóti. sem rennur i gegnum sex lönd, Sviss, Liechtenstein, Austurríki, Frakkland, Þýskaland og Holland. Rín er í senn orkuuppspretta og samgönguæð og því afar mikilvæg fyrir efnahags- og atvinnulíf í nálægum löndum. EDF sér líka um rekstur skipastiga nálægt virkjunum sínum í ánni og liðkar einnig fyrir fiskigengd með nauðsynlegum mannvirkjum, s.s. fiskistigum.

Vatnsafl er framarlega í flokki þeirra endurnýjanlegu orkugjafa sem knýja áfram orkuskipti, hér á landi og á alþjóðavísu. Það er líka mikilvægt fyrir stöðugt framboð á raforku, orkuöryggi og sveigjanleika. Fyrirtæki innan vébanda Samorku hafa áratuga reynslu af því að virkja íslensk vatnsföll og eru stöðugt að sækja fram í orkuöflun og nýsköpun. Vatnsafl er  burðarstoð í íslensku orkukerfi og þannig er  um 70% rafmagns hér á landi framleitt í vatnsaflsvirkjunum.  

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kynnti í dag umfangsmikla stefnumótun og aðgerðir til að efla flutnings- og dreifikerfi raforku í álfunni. „European Grids Package“ er yfirskrift þessara tillagna sem m.a. fela í sér breytingar á tilskipunum ESB. „Samtengd og samtvinnað orkukerfi er grundvöllur sterkrar og sjálfstæðrar Evrópu,“ er haft eftir Dan Jørgensen orkumálastjóra ESB í fréttatilkynningu. Teresa Ribera, einn varaforseta framkvæmdastjórnarinnar segir markmiðið að allir hlutar Evrópu uppskeri ávinning af orkubyltingunni með ódýrari og hreinni orku, minna þurfi að treysta á innflutt jarðefnaeldsneyti, orkuöryggi aukist og sömuleiðis viðnám gegn verðsveiflum.

Framkvæmdastjórnin gerir ráð fyrir að fjárfesta þurfi um 1.2 trilljónir Evra í flutnings- og dreifikerfi raforku á næstu fimmtán árum, stórefla þurfi flutning á rafmagni yfir landamæri og einnig byggja upp dreifiveitur. Í því skyni eru lagðar fram tillögur um hvernig ýta megi undir fjárfestingar ásamt því að efla áfallaþol og öryggi þessara innviða. ESB leggur líka mikla áherslu á að hraða leyfisveitingum vegna uppbyggingar flutnings- og dreifikerfisins og verkefna á sviði endurnýjanlegrar orku. Markmiðið er að leyfisveitingaferlið taki almennt ekki lengri tíma en tvö ár og hámark þrjú ár í flóknari verkefnum. Þetta er áskorun sem er svo sannarlega fyrir hendi hér á landi og þannig ályktaði aðalfundur Samorku fyrr á þessu ári um nauðsyn þess að bæta stjórnsýslu, og stytta leyfisveitingaferla uppbyggingu orku- og veituinnviða. 

Framkvæmdastjórn ESB leggur til breytingar á gildandi tilskipunum m.a. um endurnýjanlega orku. Þessar löggjafartillögur fara  nú fyrir Evrópuþingið og ráðherraráð Evrópusambandsins (Council). Jafnframt ætlar framkvæmdastjórnin að vinna náið með aðildarríkjum ESB og öðrum haghöfum til að hrinda í framkvæmd orkuverkefnum sem ná yfir landamæri. Þessar aðgerðir og stefnumótun eiga einnig að styrkja aukna samvinnu við ríki utan ESB, þar á meðal á Evrópska efnahagssvæðinu. Samorka mun fylgjast grannt með þessu máli enda hafa breytingar á löggjöf og reglum ESB áhrif á starfsumhverfi íslenskra orku- og veitufyrirtækja þegar þær eru teknar upp í samninginn um Evrópska Efnahagssvæðið (EES) og innleiddar í íslenska löggjöf.

Fréttatilkynningu ESB um „European Grids Package“ og hlekkir á meðfylgjandi skjöl er að finna hér: