Innganga í ESB hefði óveruleg áhrif á íslenska orkulöggjöf

Innganga Íslands í Evrópusambandið (ESB) myndi hafa óveruleg áhrif á orkulöggjöfina hér á landi þar sem Ísland er nú þegar aðili að henni að verulegu leyti í gegnum samninginn um Evrópska efnahagssvæðið (EES).

Þetta kemur m.a. fram í nýrri álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum og fleira í ljósi reglna Evrópuréttar sem dr. Gunnar Þór Pétursson, dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson og dr. Margrét Einarsdóttir, prófessorar við Lagadeild Háskólans í Reykjavík, tóku saman að beiðni ríkisstjórnarinnar.

Í álitsgerðinni er gerð grein fyrir ákvæðum sáttmála Evrópusambandsins um náttúruauðlindir og áhrifum á forræði aðildarríkja á náttúruauðlindum, samkvæmt fréttatilkynningu forsætisráðuneytisins. Fjallað er um það svigrúm sem er fyrir hendi samkvæmt gildandi ESB-rétti til að taka tillit til mikilvægra þjóðarhagsmuna, sérkenna og sérstöðu aðildarríkja. Þá er fjallað um undanþágur sem aðildarríki hafa samið um, eftir því sem við á. Fjallað er sérstaklega um sjávarútvegsmál og orkumál.

Ísland þegar aðili að orkulöggjöf ESB að mestu leyti

Höfundar álitsgerðarinnar benda á að orkulöggjöf ESB falli undir gildissvið EES-samningsins að öðru leyti en að því er varðar álagningu orkuskatta. Í þeim málaflokki þurfi þó einróma samþykki fyrir setningu afleiddrar löggjafar.

“Innganga Íslands í ESB myndi því hafa óveruleg áhrif á orkulöggjöfina hér á landi þar sem Ísland er nú þegar aðili að henni að öllu verulegu leyti,“ segir í álitsgerðinni.

Þar kemur einnig fram að allir fyrri orkupakkar ESB hafi verið teknir upp í EES-samninginn og innleiddir í íslenskan rétt. Hreinorkupakkinn, svonefndur fjórði orkupakki, sé nú í upptökuferli á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar, þótt hluti hans hafi þegar verið tekinn upp í EES-samninginn.

Yfirráð yfir orkuauðlindum áfram hjá aðildarríkjunum

Í álitsgerðinni segir:

„Meginmarkmið orkustefnu ESB er að koma á fót samkeppnishæfum innri markaði með orku, tryggja orkuöryggi og stuðla að sjálfbærni. Yfirráð yfir auðlindinni í hverju aðildarríki fyrir sig og ávinningur af henni er hins vegar í höndum aðildarríkjanna sjálfra. Þá hafa aðildarríkin val um það hvort orkuauðlindir þeirra séu í opinberri eigu eða einkaeigu.“

Aðildarríkjunum beri þó að fylgja reglum innri markaðarins, meðal annars um frjálst flæði vara, fólks, þjónustu og fjármagns, bann við mismunun og samkeppni.

„Þetta þýðir t.d. að óheimilt er að mismuna íslenskum ríkisborgara og ríkisborgara frá öðru EES/EFTA-ríki eða ESB-ríki að því er varðar kaup einkaaðila á orkufyrirtækjum eða annars konar nýtingu orkuauðlinda hér á landi,“ segir í álitsgerðinni.

ESB gæti ekki knúið Ísland til að leggja sæstreng

Höfundarnir komast jafnframt að þeirri niðurstöðu að ESB hafi ekki heimild til að leggja samtengil, til dæmis sæstreng, milli Íslands og annarra aðildarríkja gegn vilja íslenskra stjórnvalda. Sambandið geti heldur ekki fyrirskipað að Ísland leggi slíkan samtengil til að tengjast innri raforkumarkaði þess. Engin afleidd löggjöf hafi enda verið sett sem feli í sér slíka skyldu.

Þrátt fyrir takmarkaðar valdheimildir að þessu leyti sé þó ljóst að ESB hafi áhuga á samtengingu orkumarkaða með það að markmiði að tryggja orkuöryggi aðildarríkjanna.

„Meginreglan um samstöðu í orkumálum (e. energy solidarity) fékk aukið vægi í kjölfar innrásarstríðs Rússlands í Úkraínu með tilheyrandi orkukreppu í Evrópu,“ segir í álitsgerðinni.

Þar er einnig bent á að Ísland hafi fengið undanþágur frá ákveðnum gerðum eða hluta þeirra á grundvelli EES-samningsins. Undanþágurnar byggist á einstakri stöðu Íslands á sviði orkumála, sem yrði haldið á lofti ef til aðildarviðræðna kæmi, samkvæmt áliti meiri hluta utanríkismálanefndar frá árinu 2026.

Hægt er að lesa fréttatilkynningu forsætisráðuneytisins og álitsgerðina í heild sinni hér:

https://www.stjornarradid.is/default.aspx?pageid=e5cf150d-33a7-11e6-80c7-005056bc217f&newsid=a5cecc29-9bcb-11f1-b8a9-005056bcde1f